Je hebt de diagnose borstkanker gekregen. Er wacht jou een (borstsparende) operatie, daarna mogelijk een bestralingstraject, chemotherapie en/ of hormoontherapie. Wat kun je zelf doen om zo goed mogelijk door je behandeling te komen? Oncologisch chirurg Emily Postma verdiepte zich in het onderwerp leefstijl en borstkanker.
Een gezonde leefstijl is iets waar we – ziek of niet ziek – niet meer omheen kunnen. Er is ongelooflijk veel aandacht voor dit thema. Niet alleen binnen, maar ook buiten de gezondheidszorg. Onder een gezonde leefstijl vallen dingen als bewegen, eten, niet roken, de mate van alcoholgebruik, het geestelijk vitaal zijn en blijven en natuurlijk de kwaliteit van leven. Er gaan in de zorg steeds meer geluiden op om ‘gezonde leefstijl’ te integreren in ziekenhuisbehandelingen. Ook borstkankerpatiënten kunnen baat hebben bij een gezonde leefstijl tijdens hun behandeling. Daarom juicht Emily Postma, oncologisch chirurg in het St. Antonius in Nieuwegein, het toe dat artsen dit onderwerp aansnijden in de spreekkamer. ‘Veel artsen bespreken al wel zijdelings met hun patiënten wat zij zelf kunnen doen om een behandeling zo goed mogelijk te laten slagen. Maar helaas staat het nog altijd niet bovenaan het lijstje van te bespreken onderwerpen. Waarschijnlijk omdat artsen nog altijd vooral gefocust zijn op het geven van informatie over bijvoorbeeld een operatie of andere behandeling. En minder op dat wat een patiënt zelf zou kunnen doen. Ik vind dat een gemiste kans. Patiënten ervaren een kankerdiagnose regelmatig als het verlies van controle over hun lichaam. Door ze aan de slag te laten gaan met hun leefstijl geef je ze weer een stukje van die controle terug.’
Bewegen tijdens de behandeling
Onafhankelijk van welke behandeling je moet ondergaan, is bewegen voor elke borstkankerpatiënt goed. Emily Postma vertelt dit ook aan haar patiënten: ‘Iedereen snapt dat als je moe bent of pijn hebt, het lastig is om jezelf te motiveren om te gaan trainen. Je kunt daar dan erg tegenop zien. Omdat je bijvoorbeeld bang bent dat de pijn of vermoeidheid toeneemt. Maar door te bewegen, actief te blijven tijdens de behandeling, gebeurt juist het tegenovergestelde. Je gaat je – gek genoeg – beter voelen. Je stemming verbetert, je angst- of depressieve gevoelens verminderen, je herstelt sneller en ook bijwerkingen worden draaglijker.’
Geadviseerd wordt daarom om elke dag een half uur te bewegen. Dat kan van alles zijn. Wandelen, fietsen, zwemmen, naar de sportschool, maar ook de huishoudelijke taken of spelen met je kinderen telt mee. Hoe meer je beweegt, hoe beter het is. ‘Voor iedereen die kan, is zo’n 150 minuten per week in beweging zijn het advies. Ook krachttraining is goed als onderdeel van het totale bewegingsplaatje. Je hoeft niet per se gespierder te worden, maar het is wel belangrijk om niet al te veel spierkracht te verliezen. Want als dat gebeurt, zijn op den duur de meest simpele dagelijkse dingen zoals boodschappen optillen, een trap oplopen of even snel de fiets pakken lastiger. Daarom is het goed om tenminste twee keer per week je spierkracht te trainen. Ouderen zijn zelfs het meest gebaat bij twee tot drie keer per week verschillende kracht- en balansoefeningen. Om dit vol te houden, kan het een goed idee zijn om een fysiotherapeut in de buurt te zoeken. Ook helpt het om in groepsverband te gaan bewegen zodat je elkaar kunt oppeppen en motiveren.’
Stabiel gewicht
‘Bewegen is ook heel goed om het gewicht stabiel te houden. Wat we zien, is dat vrouwen tijdens chemotherapie juist aankomen. Deels door medicijngebruik, deels doordat ze wat minder bewegen. Bovendien verandert hun smaak, waardoor het vaak voorkomt dat ze bijvoorbeeld meer zin hebben in zoetigheid. Ik adviseer altijd te proberen het gewicht op peil te houden tijdens de chemotherapie. En dat kan door regelmatig te bewegen. En door op je voeding te letten. Dat laatste hoeft helemaal niet heel ingewikkeld te zijn. We adviseren nog steeds de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum.’
Negatieve invloeden
Als het over gezonde leefstijl gaat, gaat het ook over stoppen met roken en weinig of het liefst geen alcohol drinken. ‘Op basis van wetenschappelijk onderzoek lijken chemo- en hormoontherapie minder effect te hebben bij rokende patiënten. Roken zorgt ook voor een verhoogd risico op complicaties na een operatie. Om die reden wordt soms afgezien van borstreconstructie. Er zijn plastisch chirurgen die wel operaties uitvoeren bij rokende patiënten, maar dan nog moet die patiënt minstens zes weken voor de operatie gestopt zijn met roken.’
Leefstijlpoli
Soms wordt bij patiënten die hormoontherapie krijgen yoga geadviseerd omdat ze last hebben van hun gewrichten. Bij bepaalde yoga-oefeningen verleng je de spieren, waardoor de gewrichtspijn minder kan worden. Anderen hebben weer meer baat bij acupunctuur. Postma: ‘Het verschilt per patiënt wat de juiste weg is. Veel ziekenhuizen hebben tegenwoordig een eigen leefstijlloket of -poli waar patiënten naartoe kunnen voor een leefstijladvies op maat. Er is aandacht voor hoe je je voelt, maar ook of je voldoende slaapt, beweegt en hoe je eventueel op een gezond gewicht kunt komen. Een onderzoek uit Amerika (de DELCAP studie) laat zien dat een goede leefstijl voor, tijdens en na de behandeling van borstkanker het risico op overlijden verkleint, net als de kans op terugkeer. Het is daarom echt belangrijk om die gezonde leefstijl nog meer bespreekbaar te maken, zodat het onderdeel wordt van elke borstkankerbehandeling.’
Positieve gezondheid
Het St. Antonius Ziekenhuis is begonnen met een pilot waarbij het in gesprek gaat met patiënten en hen een vragenlijst aanbiedt over positieve gezondheid. Jorien Pruim, verpleegkundig specialist op het Borstcentrum legt uit dat het een andere manier is van kijken naar gezondheid. ‘Gezondheid is meer dan alleen de afwezigheid van ziekte. Het gaat om het vermogen van iemand om zich aan te passen aan een situatie en daarin zelf de regie te voeren. Wij merken dat patiënten na het krijgen van een diagnose steeds vaker vragen: ‘Wat kan ik zelf doen?’ Via een vragenlijst waarin gezondheid is opgedeeld in zes gebieden onderzoeken we hoe de patiënt scoort op lichaamsfuncties, dagelijks functioneren, meedoen in de samenleving, mentaal welbevinden, zingeving en de kwaliteit van leven. Vervolgens bespreken we wat de patiënt opvalt en of er gebieden zijn waar hij/zij zelf aan wil werken of meer aandacht aan wil besteden. We bespreken doelen, kleine stapjes of verwijzen door. Alleen al het inzicht in de eigen gezondheid door dit gesprek is heel waardevol. Patiënten voelen dat zij zelf iets kunnen doen om hun gezondheid en veerkracht te verbeteren. Dat juichen we ook toe. Als zorgverleners coachen en ondersteunen we waar nodig. Hopelijk wordt de pilot een succes, zodat deze visie op gezondheid ziekenhuisbreed wordt uitgerold.’
De visie van BVN op leefstijl en borstkanker
BVN ziet dat de aandacht voor de relatie tussen leefstijl en kanker groeit en dat vinden we een goede ontwikkeling. Kort door de bocht zou je kunnen stellen dat investeren in een gezonde leefstijl voor borstkankerpatiënten in alle fases van de ziekte goed is. Maar daarmee is niet alles gezegd.
Door de toenemende aandacht voor leefstijl lijkt het er soms op dat een gezonde leefstijl de sleutel tot een gezond leven of genezing kan zijn. Als patiëntenvereniging weten we dat dat niet de werkelijkheid is. Ook zijn patiënten niet geholpen als ze door onhandige of verkeerde communicatie over leefstijl last krijgen van schuldgevoelens, omdat ze bijvoorbeeld regelmatig alcohol gedronken hebben. Jazeker, het is bewezen dat je met een gezonde leefstijl je (kwaliteit van) leven positief kunt beïnvloeden, zowel tijdens als na de behandelingen. Maar of je wel of niet (weer) ziek wordt, bijwerkingen krijgt, in meer of mindere mate late gevolgen ervaart, is ook afhankelijk van andere, niet beïnvloedbare factoren.
Toon en timing
BVN vindt het belangrijk om antwoord te krijgen op vragen als: Hoe ervaren borstkankerpatiënten zelf die toenemende aandacht voor leefstijl? Wat willen zij zelf het liefst? Wat hebben zij nodig om te investeren in meer bewegen, ontspannen, gezond eten, stoppen met roken en alcohol drinken? Wie gaat daarover met hen in gesprek? En op welk moment? De juiste toon en timing is essentieel. Zo weten we dat het bespreken van leefstijlaspecten direct na de diagnose niet handig is. Het geven van leefstijladviezen voordat een behandeling begint, zou juist weer een positief effect kunnen hebben op het volhouden ervan. Belangrijk is dat leefstijl niet slechts een ‘afvink-onderwerp’ in de spreekkamer is, maar dat er ook passende begeleiding voorhanden is. Een arts moet dus wel weten wie zijn of haar patiënt is en wat aansluit bij de situatie en mogelijkheden.
Als patiëntenvereniging werken we momenteel aan een visie op de manier waarop het thema gezonde leefstijl vanuit patiëntenperspectief het beste geïntegreerd kan worden in de behandeling van de borstkankerpatiënt. Hiervoor maken we gebruik van diverse onderzoeken over de relatie tussen kanker en leefstijl. Hierbij betrekken we de uitkomsten van het recente Doneer Je Ervaring (DJE-)onderzoek over leefstijl. Uiteraard gaan we ook zelf nog in gesprek met patiënten en zorgverleners.
Wil jij graag meedoen met het vormen van een visie op leefstijl? Meld je bij plieger@borstkanker.nl
Wil je inzicht krijgen in jouw eigen gezondheid? Op de site www.iph.nl kun je heel eenvoudig een vragenlijst invullen en krijg je inzicht in je eigen ‘gezondheidsthema’s’. Je kunt vervolgens zelf bepalen welke gebieden je meer aandacht zou willen geven.