Een borstoperatie tast de vorm van de borst aan. Maar de tijd dat vrouwen moesten leven met een door operatie misvormde borst ligt gelukkig steeds meer achter ons. Bij borstsparende operaties werkt de oncologisch chirurg namelijk steeds vaker samen met de plastisch chirurg, die de vorm van de borst meteen corrigeert. Hoe gaat dit in zijn werk, en waar kun je als patiënt op letten?
Dit artikel kwam tot stand met medewerking van Menno Huikeshoven, plastisch chirurg in het Spaarne Gasthuis en Nieke Vermulst, oncologisch chirurg in het St. Antonius Ziekenhuis en het Rivierenland Ziekenhuis.
In Nederland ondergaat naar schatting zeventig procent van de vrouwen* met borstkanker een borstsparende operatie. Verreweg de meeste vrouwen kiezen ervoor de borst te behouden als dit mogelijk is. Maar ook als een amputatie in eerste instantie de enige medisch verantwoorde mogelijkheid lijkt, kunnen behandelingen (met chemo-, immuno- of antihormonale therapie) vóór de operatie er soms voor zorgen dat een borstsparende operatie alsnog mogelijk wordt.
Bij een borstsparende operatie wordt de tumor verwijderd, maar blijft de vorm van de borst zoveel mogelijk behouden. Of het mogelijk is om te opereren en daarbij het borstklierweefsel (grotendeels) te sparen, hangt vooral af van de grootte van de tumor in verhouding tot de borst. Bij een kleine borst met in verhouding een grote tumor heb je minder kans op een borstsparende operatie en is er eerder een borstamputatie nodig.
Samenwerking
Bij borstsparende operaties werken oncologisch chirurgen steeds vaker samen met een plastisch chirurg. Die toenemende samenwerking tussen oncologisch en plastisch chirurgen heeft de mogelijkheden voor een borstsparende ingreep vergroot en geleid tot een nieuw fenomeen: de oncoplastische borstchirurgie.
Voor de duidelijkheid: er bestaat nog niet zoiets als een ‘oncoplastisch chirurg’. Het gaat om de samenwerking tussen de oncologisch chirurg die de tumor verwijdert en de plastisch chirurg die ervoor zorgt dat de borst zoveel mogelijk zijn vorm behoudt. Het begrip is een samenvoeging van ‘onco’ (=kanker) en ‘plastisch’.
Oncologisch chirurg Nieke Vermulst vertelt hoe dat in ‘haar’ ziekenhuizen gaat. ‘Ik ben verantwoordelijk voor het weghalen van de tumor, dat staat op nummer één. Maar het cosmetisch resultaat weegt steeds zwaarder mee. Als de borstvorm zo goed mogelijk behouden blijft, kan dit vrouwen helpen om beter om te gaan met de ziekte. De jongere generaties chirurgen leren tijdens de opleiding dat ze dit bespreekbaar maken met patiënten en om patiënten te vragen hoe zij daarover denken. Als ik de patiënt onderzoek, schat ik in: heb ik bij de komende operatie een plastisch chirurg nodig? Steeds meer plastisch chirurgen hebben zich gespecialiseerd in deze oncoplastische operaties. Uiteraard geven we de patiënt altijd de keuze tussen alle borstklierweefsel weghalen** of borstsparend opereren. Maar wanneer ik denk dat het nodig is, dan stel ik voor om een plastisch chirurg te betrekken. De patiënt krijgt dan een gesprek om de opties te bespreken.’
Operatie in delen
Plastisch chirurg Menno Huikeshoven: ‘Het verwijderen van een tumor veroorzaakt een deuk in de borst. Doorgaans wordt de plastisch chirurg betrokken bij verlies van twintig procent of meer van de borst; bij voorkeur tijdens dezelfde operatie als de oncologische ingreep om de tumor te verwijderen. Concreet houdt onze samenwerking in dat ik voor de operatie samen met de oncologisch chirurg afteken waar hij of zij het beste kan snijden om de tumor te verwijderen zodat ik daarna de borstvorm nog zo goed mogelijk kan herstellen.’
Borstsparende operaties worden vrijwel altijd gevolgd door bestraling van het resterende borstweefsel. Bestraling is bedoeld om te voorkomen dat er kankercellen terugkeren, maar tast ook het gezonde weefsel aan. De doorbloeding wordt minder en de wondgenezing moeizamer. Daarom wordt de oncoplastische operatie – het verwijderen van de tumor en het vormherstel – bij voorkeur gedaan voordat bestraling plaatsvindt. Dan hoef je niet te opereren in bestraald borstweefsel, dat mogelijk door de bestraling is beschadigd.
Voor- en nadelen
Een belangrijk voordeel van oncoplastische chirurgie is dat de oncologisch chirurg hierdoor ook bij het weghalen van een grotere tumor toch borstsparend kan opereren. Met behoud van een zo mooi mogelijke borstvorm. Het nadeel is dat een plastisch herstelde borst meer littekens kan vertonen. De plek van een litteken speelt daarbij mee: in het decolleté vinden patiënten het meestal storender dan onderaan de borst of of aan de zijkant.
Overigens waarschuwen plastisch chirurgen voor te hoge verwachtingen. Het is goed om te beseffen dat je borst behouden blijft bij een borstsparende behandeling (operaties en bestraling), maar dat de vorm en kleur van de borst door de intensieve behandeling wel verandering kunnen vertonen. In de eerste drie jaar na de behandeling kunnen de meeste uiterlijke veranderingen optreden. Daarna stabiliseert dit in de meeste gevallen.
Vormherstel: verschuiven of toevoegen
Om de borstvorm zo goed mogelijk te houden, verschuift de oncologisch chirurg borstweefsel als dat kan. Als het nodig is, neemt de plastisch chirurg de operatie over zodra de tumor is verwijderd. Bij een grote borst is de kans op een geslaagde verschuiving van het borstweefsel het grootst. Een grotere borst bevat immers genoeg weefsel om te verschuiven. Wel zal de borst kleiner worden.
Een alternatieve techniek waarbij de geopereerde borst niet (veel) kleiner wordt, is het verplaatsen van lichaamseigen weefsel uit de buurt van de borst naar de plek waar de tumor zat. Meestal komt dit weefsel uit de flank (zij), rug of bovenbuik. Deze technieken bieden vooral voordelen bij kleinere borstmaten. Het voordeel is dat er minder tot geen volumeverschil optreedt tussen beide borsten, en dat er op de borst zelf minder littekens worden gevormd. Maar daarvoor moet wel genoeg weefsel aanwezig zijn om een dergelijke operatie te kunnen uitvoeren. Bij een slanke vrouw kan deze methode daardoor soms niet toegepast worden. Op de plek waar het weefsel vandaan gehaald wordt, krijg je wel extra littekens.
Mocht het niet mogelijk zijn om meteen aan het vormherstel van de borst te werken in dezelfde operatie tijdens welke ook de tumor wordt weggehaald (primair) en je wilt dit wel, dan is het streven om dit zo snel mogelijk na de eerste ingreep alsnog te doen (secundair). Bij voorkeur binnen een week, maar in elk geval voordat de bestraling begint.
Secundaire vormen van borstcorrectie
Soms vindt een patiënt ná de bestraling een tweede hersteloperatie nodig. In dat geval beschikt de plastisch chirurg over verschillende technieken om het vormverlies van een borst te corrigeren en de symmetrie met de andere borst te verbeteren.
Een van die technieken is lipofilling van de geopereerde borst. Lichaamseigen vetweefsel wordt op de ene plaats (vaak de buik) weggehaald om het te injecteren op de plek waar een indeuking is ontstaan. Deze ingreep is vooral geschikt bij relatief klein verlies van borstvolume. En, meldt plastisch chirurg Huikeshoven, de ingreep is minder simpel dan mensen vaak denken. Daarnaast kan desgewenst de andere, niet aangedane borst aangepast worden om de symmetrie te verbeteren.
Het uiteindelijke resultaat van alle beschreven operaties verschilt uiteraard per individu. Hoe ‘gemakkelijk’ een herstelingreep is, hangt onder meer af van de grootte en de plaats van de tumor en de grootte van de borst. Ook de algehele gezondheidstoestand van de patiënt speelt een rol.
(*Bij mannen wordt altijd geamputeerd.)
(** Hierbij zijn andere methoden van borstreconstructie mogelijk.)
Tips voor het gesprek met je arts
- Tijdens het voorbereidende gesprek voor de operatie ben je er als patiënt vaak vooral mee bezig dat de kanker zo snel mogelijk uit je borst wordt verwijderd. Maar juist dan is het aan de zorgverlener, in dit geval de oncologisch chirurg, om je te wijzen op de mogelijke gevolgen van de operatie voor de vorm van de borst én de mogelijkheden voor het herstel van die vorm. Het gaat hier om keuzes die invloed hebben op de rest van je leven. Neem dus geen overhaaste beslissingen. Vaak is er medisch gezien tijd om je te laten informeren en goed na te denken over wat je zelf het liefst wilt.
- Vraag tijdens het gesprek met je behandelend arts of er een plastisch chirurg betrokken is bij de verwijdering van de tumor. Dat is nog niet in alle ziekenhuizen gebruikelijk. Dus als het niet wordt aangeboden en jij wilt dit wel, vraag dan zelf om een gesprek met een plastisch chirurg. Samen met hem of haar kun je de mogelijkheden van oncoplastische chirurgie voor jou bespreken en de voor- en nadelen en eventuele risico’s ervan.
- Je kan er uiteraard ook voor kiezen om geen (onco)plastische chirurgie te ondergaan. En je kunt ook zelf voor een amputatie kiezen terwijl dat medisch misschien niet per se nodig is. Dat kan als je wilt ook in combinatie met een borstreconstructie.
- Zowel de plastische chirurgie aan de zieke borst als de symmetrieaanpassing van de gezonde borst zijn meestal verzekerd. Vraag dit na in het gesprek met de plastisch chirurg.
Twijfel je over oncoplastische chirurgie en of je toch een amputatie met eventueel een borstreconstructie wil? In ons dossier vind je informatie, lees je verhalen van vrouwen die voor een reconstructie of voor ‘plat’ kozen en foto’s van het eindresultaat.
Bekijk hier onze video over oncoplastische reconstructie.